GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı’nın Kültür ve T..
Ana Sayfa » Makaleler » GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı’nın Kültür ve Turizme Yaklaşımı ve Bu Kapsamda Yürütülen Çalışmalar
GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı’nın Kültür ve Turizme Yaklaşımı ve Bu Kapsamda Yürütülen Çalışmalar
26 Eylül 2012 Çarşamba

Güneydoğu Anadolu Projesi ile suyun yüzyıllardır taşıdığı bereket, zenginlik ve refahtan payını almaya başlamış olan GAP Bölgesi, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Bilindiği üzere, “Bereketli Topraklar” ve “Yukarı Mezopotamya” olarak bilinen GAP Bölgesi, tarih boyunca uygarlıkların yükselişine tanıklık etmiş, Anadolu ve Mezopotamya arasında bir köprü görevi görmüştür. GAP Bölgesi, tarih öncesi çağlardan başlamak üzere birçok uygarlığın bıraktığı kültür varlıklarıyla, özgün yapısıyla ve turizm potansiyeliyle sadece Türkiye’de değil, Dünya çapında da ayrı bir önem taşımaktadır.    

 
İnsan odaklı bir proje olan Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamında, kültürel mirası korumak ve turizme yönelik koruma-kullanma dengesi içerisinde kullanımını sağlamak, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı’nın öncelikli amaçlarından birini oluşturmaktadır. Sürdürülebilir kalkınma kapsamında, kültürel mirası gelecek nesillere aktarmayı sağlayacak “kültürel süreklilik” te Başkanlığımızın önemle üzerinde durduğu diğer bir olgudur. 
 
GAP İdaresi, kültürel mirasın ve doğal kaynakların korunup değerlendirilmesi, gerekli altyapının oluşturulması, el sanatlarının canlandırılması, ekonomik kalkınma ve istihdam yaratmada en önemli faktörlerden biri olan turizmin Bölge yararına kullanılmasını hedeflemektedir. 
 
Bu kapsamda Başkanlığımız, GAP’tan etkilenmekte olan arkeolojik alanlarda sürdürülen kazı ve kurtarma çalışmalarını desteklemekte, ilgili kurum, kuruluş üniversiteler, sivil toplum kuruluşları ile birlikte belgeleme, restorasyon, araştırma ve yayın çalışmalarını yürütmektedir. 2011 yılında Başkanlığımız tarafından katılımcı bir yaklaşımla hazırlanan “GAP Bölgesi Turizm Master Planı”, Bölgenin turizmine ivme kazandıracak hacimli bir çalışma olmuştur. 
 
Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin Kültür, Turizm ve Rekreasyon Potansiyelinin Genel Değerlendirmesi
 
Fırat ve Dicle nehirleri tarafından sulanan bereketli topraklara sahip, tarihin ilk uygarlıklarına tanık olmuş Yukarı Mezopotamya yani bugünkü Güneydoğu Anadolu Bölgesi, doğal, tarihsel ve arkeolojik turizm potansiyelinin zenginliğiyle önem taşımaktadır. Bu tarihsel ve kültürel zenginlik, yöreye özgü efsaneler, el sanatları ve zengin yöre mutfağı Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin modern zaman seyyahlarına sunacağı şeylerden yalnızca bazılarıdır. 
 
GAP turizm potansiyelinin temelini Bölge'de yer alan tarihi ve arkeolojik eserler oluşturmaktadır. Bölgenin insanlık tarihinin en eski yerleşim merkezlerinden biri olması farklı kültür, din ve medeniyetlerin günümüze zengin bir miras bırakmasına sebep olmuştur. Genel olarak yakın geçmişin izleri kentler içinde, uzak geçmişin izleri ise kırsal alanda yer almaktadır. 
 
Bölgenin uzun yerleşim geçmişi, yurtiçi ve uluslararası ilgi açısından önemli çekiciliği olan zengin kültürel değerler bırakmıştır. İllerdeki somut ve somut olmayan kültürel miras, arkeolojik bulgulardan, çeşitli folklorik varlıklara kadar değişen geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Bu bakımdan, Bölge’nin kültür turizminin gelişmesini sağlayacak yüksek bir potansiyele sahip olduğu görülmektedir.
 
Kültür turizminin yanı sıra, bölgenin birden fazla dine hitap eden kaynakları da inanç turizminin gelişimi için zengin potansiyeldir. Bölge illerinden Şanlıurfa, Mardin, Siirt dini açıdan öne çıkan merkezlerin başında gelmektedir.
 
Bölge’de mevcut olan Karaali ve Çermik gibi kaplıcaların geliştirilmeleri ve standartlara uygun hale getirilmeleri durumunda da sağlık turizmi açısından önemli bir kaynak oluşturacaktır. 
 
Tarih boyunca Dicle ve Fırat Nehirleri kıyısında bir “Su Kültürü”nün yaşandığı GAP Bölgesi, kıyı kesimlerde değişik medeniyetlere ait birçok kültür varlığını bünyesinde barındırmaktadır. Su kültürünü yansıtan bu eserler ve doğal zenginlikler Bölge için önemli bir rekreasyon alanı oluşturmaktadır. Aynı zamanda GAP kapsamında yapılması öngörülen Barajlar da Bölge’nin diğer önemli rekreasyon odaklı çekim merkezlerini oluşturmaktadır. 
 
GAP İdaresi Başkanlığı’nın Kültürel Mirasa Yönelik Yaklaşımı ve Bu Kapsamda Yürüttüğü Çalışmaları
 
GAP İdaresi, Bölge’nin kültürel mirasını sadece, restorasyon, kentsel tasarım, kazı ve kurtarma çalışmaları olarak değerlendirmemekte olup, bölgenin sosyal, kültürel, eğitim, ekonomik ve istihdam boyutuyla topyekûn kalkınmasını sağlayacak planlama yaklaşımı ile ele almaktadır. 
 
GAP, bir “Bölgesel Kalkınma Projesi”dir. Bu bağlamda GAP İdaresi, kültürel mirası bölgesel kalkınmanın ana unsurlarından biri olarak görmektedir.l Bu doğrultuda İdaremiz, Bölge için önemli olan cazibe merkezleri, kalkınma projesinden etkilenen alanlar konusundaki projeleri, ilgili Bakanlık, kurum ve kuruluşlar, üniversiteler, yerel idareler, sivil toplum örgütleri ve yerel halkla işbirliği içinde yürütmeyi hedeflemekte ve bu çerçevede; koordinasyonu sağlamakta, etüd projelerini hazırladığı çalışmaları izlemekte ve ödenek yetersizliği nedeniyle faaliyete geçirilemeyen projeler için Devlet Yatırım Programı’nda yer aldığı ve bütçe imkanları el verdiği ölçüde ödenek yardımında bulunmaktadır.
 
GAP İdaresi, söz konusu projelerin faaliyete geçirilebilmesi için sadece Devlet yatırım kaynaklarına bağlı kalmayıp, uluslararası kurum, kuruluşlar ve sivil toplum örgütlerinden kültür varlıklarına yönelik çalışmalar için gerekli olan finansmanın büyük bir kısmını hibe olarak sağlamak üzere girişimlerde bulunmaktadır. Bu amaç doğrultusunda, AB Kültürel Miras Bileşeni,  “Zeugma Kazı-Kurtarma” ve “Mardin Katılımcı Kentsel Rehabilitasyon Projesi”nde olduğu gibi hibe yoluyla projelerin faaliyete geçirilmesini sağlamaktadır. 
 
Bu kapsamda GAP İdaresi Başkanlığı’nın gerçekleştirdiği çalışmalar aşağıda yer almaktadır:
 
GAP Bölgesi'nde Kültür Varlıklarının Korunması, Yaşatılması ve Tanıtılması Sempozyumu
 
Başkanlığımızca 02-05 Haziran 1998 tarihleri arasında Şanlıurfa’da uluslar arası katılımla "GAP Bölgesi'nde Kültür Varlıklarının Korunması, Yaşatılması ve Tanıtılması" Sempozyumu düzenlenmiştir. Sempozyum kitabı Nisan 2000 tarihinde yayınlanmıştır.

Birecik Halfeti, Suruç İlçelerinin Taşınmaz Kültür Varlıklarının Belgelenmesi
 
GAP İdaresi'nin koordinasyonunda, Hacettepe Üniversitesi tarafından gerçekleştirilen proje, adı geçen ilçelerde taşınmaz kültür varlıklarının tespit ve belgeleme çalışmalarının yapılması amacıyla gerçekleştirilmiştir. Sonuçlar GAP İdaresi tarafından Türkçe ve İngilizce olarak yayınlanmıştır. 
 
Acırlı (Mardin-Midyat) Sit Alanı Çevre Düzenleme Projesi 
 
Mardin-Midyat ilçesine bağlı Acırlı Arkeolojik Sit alanında bulunan doğal ve kültürel değerlerin korunarak turizmin geliştirilmesine yönelik değerlendirilmesi amacıyla 1997 yılında başlatılan Proje, GAP İdaresi ve Kültür ve Turizm Bakanlığınca ortaklaşa yürütülmüş olup, Nisan 1998'de tamamlanarak ve Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından onaylanmıştır.
 
Güneydoğu Anadolu Bölgesi Arkeolojik Yerleşmelerin Taranması Projesi 
 
GAP’ın getirdiği hızlı değişimin kültür varlıkları üzerindeki etkisinin saptanması, kültürel erozyona karşı kültürel sürekliliğin sağlanması ve belgelenmesi amacıyla, Haziran 2001 tarihinde çalışma başlatılmıştır. 
 
Mardin’de Katılımcı Kentsel Rehabilitasyon Projesi
 
Proje, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından desteklenen ve halen devam eden "GAP Bölgesindeki Eşitsizliklerin Azaltılması ve Bölgesel Kalkınmanın Güçlendirilmesi" adlı Şemsiye Programı'nın bir faaliyetini oluşturmuştur.  Mardin ilinin tarihi ve kültürel zenginliklerinin değerlendirilmesi,  Mardin halkı için gelir getirici fırsatların oluşturulması ve şehir merkezi kentsel rehabilitasyon planı için bir kılavuz ve uygulama stratejisinin geliştirilmesi amacıyla planlanan Proje, GAP İdaresi, BMKP ve İTÜ arasında imzalanan bir protokolle, Şubat 2001 tarihinde başlatılmıştır. 
 
Söz konusu Proje ile; analizler, tespitler, politika ve tavsiyelerin oluşturulması, eğitim, yayın çalışmaları, Sipahiler Çarşısı’nın restorasyonu, Mardin Kent Konseyi’nin kurulması çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, kentin uluslararası düzeyde tanıtımı sağlanarak, turizm yönünden canlılık kazandırılmış,  katılımcılık sağlanmış, elde edilen verilerle diğer projeler ve Mardin'in UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesi'ne adaylığına yönelik önemli bir altyapı oluşturulmuştur. 
 
Zeugma Antik Kenti Acil Kazı ve Kurtarma Çalışmaları
 
GAP İdaresi Fırat Nehri üzerinde yapımı öngörülen Birecik Barajı'nın inşaatının başlaması nedeniyle, Zeugma ile ilgili olarak Kültür ve Turizm Bakanlığınca sürdürülen çalışmaları desteklemek amacıyla kazılara kaynak arama çabasına girmiştir. Packard Humanities Institute (PHI) ile bu alandaki arkeolojik kazı, kurtarma ve restorasyon çalışmalarının devamını sağlamaya yönelik bir mutabakat zaptını, 8 Haziran 2000 tarihinde imzalamıştır. Bu mutabakat çerçevesinde GAP İdaresi, koordinasyon, kazı evinin oluşturulması, prefabrik jandarma karakol binası ile Gaziantep Müzesi Müdürlüğü bahçesine iki adet laboratuar yaptırılması ve kazı alanında lojistik desteğin sağlanması görevlerini yürütmüştür. Ayrıca, kazılarla ilgili kitap Başkanlığımız tarafından Türkçe ve İngilizce olarak yayınlanmıştır. 
 
Hasankeyf Tarihi ve Arkeolojik Sit Alanı Araştırma, Kazı ve Kurtarma Çalışması
 
Hasankeyf'in, Ilısu Barajı Göl Aynası altında kalacağının belirlenmesinden sonra, Kültür ve Turizm Bakanlığınca sürdürülen çalışmaları desteklemek amacıyla, 1991 yılında, ilgili taraflar arasında bir protokol imzalanmıştır. 
 
Hasankeyf sit alanındaki toprak üstünde görülebilen mimari veya küçük buluntu türündeki bütün kültür varlıklarının tespiti, rölövelerinin yapılması, taşınabilir eserlerin taşınması ve açık hava müzesinin oluşturulması, yeraltında kalan kültür katmanlarındaki kültür varlıklarının arkeolojik kazılarla yer üstüne çıkarılması, belgelenmesi, yayınlanarak gelecek nesillere aktarılması amacıyla söz konusu protokolle başlatılan "Hasankeyf Tarihi ve Arkeolojik Sit Alanı Araştırma, Kazı ve Kurtarma Çalışması"na GAP İdaresi 1991 yılından beri ödenek yardımında bulunmaktadır.
 
AB-GAP Kültürel Mirasın Geliştirilmesi Projesi
 
Avrupa Komisyonu ile GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından ortaklaşa yürütülen ve Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma Programı’nın 3 bileşeninden biri olan “Kültürel Mirası Geliştirme Projesi” kapsamında; Bölge’den farklı ilgi gruplarından 250 kişiye Avrupa Komisyonu standartlarına uygun yeni projeler üretebilmek amacıyha eğitimler verilmiş, Entegre Stratejik Eylem Planı hazırlanmış ve Bölge için katma değer/istihdam yaratan kültürel miras ve kültürel turizmin katkı sağlayan, restorasyon, renevasyon, çevre düzenleme, eğitim, tanıtım ve el sanatlarını geliştirmeye yönelik projeler desteklenmiştir.  
 
GAP Bölgesi Rekabet Gündemi 
 
Başkanlığımız tarafından hazırlatılmış olan “GAP Bölgesi Rekabet Gündemi”nde yer alan üç ana sektörden birini turizm oluşturmaktadır. 
 
GAP Eylem Planı 
 
2008 yılında hazırlanmış olan GAP Eylem Planı’nın “Ekonomik Kalkınmanın Gerçekleştirilmesi” stratejik gelişme ekseni altında, kültür ve turizme yönelik üç eylem yer almaktadır. 
 
Turizm Master Planı 
 
GAP Bölgesi turizmine yönelik yapılmış olan Plan çalışmalarının genel değerlendirmesinin yapılarak, yeni turizm politikalarına göre güncelleştirilmesi, Bölge’nin kültür ve turizm potansiyelinin tek tek ele alınmasından çok bunların birbiriyle entegrasyonu sayesinde daha cazip vegüçlü alternatif varış noktaları ve güzergahların oluşturulması, bütüncül bir yaklaşımla turizm açısından zayıf kalan illerin de güçlendirilmesi amacıyla GAP İdaresi Başkanlığı tarafından “GAP Bölgesi Turizm Master Planı” çalışması başlatılmıştır. 
 
Söz konusu Master Planı’nın amacı; 
 
- Kültür ve Turizm Bakanlığı, GAP İdaresi ve diğer kurum ve kuruluşların turizme yönelik yaptığı/yaptırdığı planların, turizm sektörünü etkileyecek her türlü veri tabanı değişiklikleri çerçevesinde yeniden değerlendirilerek gerekli revizyonların yapılması ve güncelleştirilmesi,
- GAP Bölgesi’nin sahip olduğu doğal ve kültürel değerlerin koruma-kullanma dengesi gözetilerek belirli bir plan dahilinde sürdürülebilirliğinin sağlanması, yönetimi ve kullanımının sağlanması, Doğal, kültürel zenginliklerin turizm amaçlı kullanımına yönelik olarak; cazibe merkezleri, yeni turizm merkezleri, yeni turizm türleri ve turizm gelişme bölgeleri/koridorlarının belirlenmesi,  
 
- Bölge’nin kültürel geçmişi ve potansiyelinin tüm bölge ve çevresinde (komşu iller ve ülkeler) ciddi bir turizm hareketini besleyecek nitelikte olmasından dolayı, hayata geçirilecek proje ve uygulamaların kent, havza, bölge, ülke ve komşu ülkeler kapsamında ele alınarak turizme önemli bir ivme kazandırılması, 
 
- Bölgenin mevcut turizm türlerine ilave olarak yeni turizm türlerinin sürdürülebilir olmak kaydı ile araştırılması ve bu türlerin gerçekleşmesine ilişkin kavramsal bazda ön etüd projelerinin hazırlanması,
 
- Plan sonucunda ortaya çıkacak olan ön etüt projelerinin uygulanmasına ve  sürdürülebilirliğinin sağlanmasına yönelik olarak kurumsal sorumluluk ve yönetim planının ortaya konması
 
oluşturmaktadır. 
 
Turizm Master Planı; “Genel Değerlendirme”, “Mevcut Durum”, “Sentez ve Taslak Plan” ve “Kesin Plan ve Onay” olmak üzere dört etapta gerçekleştirilmiştir. 
 
Genel Değerlendirme Etabı, daha önce turizme yönelik hazırlanmış planların arazide değerlendirilmesi ve planın yapımına ilişkin yöntem geliştirilmesi doğrultusunda hazırlanmıştır.  Bu kapsamda  bölgedeki turizm planlama çalışmaları derlenmiş, sektöre ilişkin istatistikî veri tabanı oluşturulmuş, planlama kararlarının uygulamaları noktasal olarak tespit edilmiş, uygulama birimleri ile yerinde görülmüştür. Bulgularraporla sentezlenerek çalışmanın bundan sonraki aşamalarında teknik şartnamede belirtilen iş tanımlarına ilişkin yorumlar getirilmiştir.
 
Güneydoğu Anadolu Bölgesi Turizm Master Planı çalışmasının son safhasında, mevcut durum değerlendirmelerinin bir sonucu olarak bölge ölçeğinde turizm sektörünün güçlenmesini sağlayacak kararlara yer verilmiştir. 
 
Master Plan prensip olarak, bölgede halen yürütülmekte olan turizme yönelik tüm projelerin devamını desteklemekte ve bunlara ek olarak aşağıda özetlenen yeni turizm türlerini önermektedir:
 
1. Birecik Baraj Gölü’nünZeugma, Halfeti ve Rumkale’nin turizm potansiyelinden yararlanılarak göl turizmine açılması, gölde konaklama ve yemek imkanları sunan tekneler çalıştırılması, proje kapsamında Şanlıurfa ve Gaziantep’e ortak hizmet verebilecek su sporları ve rekreasyon alanlarının geliştirilmesi,
 
2. Midyat ve Mardin’in ortaklaşa düzenleyecekleri, geleneksel olacak “Turabdin Haftası” kültür şenliklerinin düzenlenmesi ve bu kapsamda yurt dışında yaşayan Bölge’yi terk etmiş Süryani kökenli vatandaşlarımızın Bölge’yi ziyaret imkanının sağlanması,
 
3. Kozluk Taşlıdere (Holi) termal su bölgesinin turizm merkezi ilan edilmesi ve planlanması,
 
4. Bölge içi rekreasyon yatırımlarının öncelikli olarak ele alınarak tamamlanması ve özellikle Diyarbakır Dicle kıyısı düzenlenmesinin gereği olan iki adet regülatörün tamamlanması.
 
Yukarıda belirtilen temel yatırımların yanı sıra Master Plan’ın getirmiş olduğu belki de en önemli karar bölgenin gerçekçi ve doğru bir şekilde tanıtılması ve pazarlanabilmesi için Şanlıurfa’da özel bir ofisin kurulması kararı olmuştur. Bu ofis adı geçen hizmetlerle beraber Bölge’de yürütülen çalışmalara teknik destek sağlayabilecek elemanları da istihdam edebilecektir.

Sadrettin KARAHOCAGİL 
GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanı